गजराज हरवला… साकडे घातले अन् अरण्यात गणराय सापडला!

लोकस्पर्श न्यूज नेटवर्क,

ओमप्रकाश चुनारकर,

गडचिरोली : दोन शतकांपूर्वीच्या ब्रिटिशकालीन वनदप्तरांवर ज्या भूभागाने आपल्या अथांग सागवानाच्या जोरावर जागतिक नकाशावर स्वतंत्र ठसा उमटवला, त्या आलापल्लीच्या अरण्यात आजही भूतकाळाचा श्वास जिवंत आहे. एकेकाळी सॉ-मिल्सचा अखंड घुमणारा कानठळ्या बसवणारा आवाज, अवाढव्य लाकडांनी भरलेल्या लाकडी गाड्यांची चाके आणि डोंगराळ वाटा तुडवणाऱ्या महाकाय हत्तींच्या गळ्यातील पितळी घंटांचा भारदस्त नाद—हे आलापल्लीचे रोजचे वनजीवन होते. काळाच्या ओघात यंत्रे आली, लाकूडतोडीचे नियम बदलले आणि हत्तींचे तळ इतिहासाच्या धुरकट पानांमध्ये विरून गेले. मात्र, आलापल्ली शहरापासून अवघ्या चार-पाच किलोमीटर अंतरावर, सिरोंचा मार्गावरील गर्द सागवानाच्या सावलीत एक लोककथा अजूनही जिवंत आहे. ती कथा आहे ‘पातानील गणेश’ या गूढ श्रद्धास्थानाची; एका हरवलेल्या गजराजाच्या शोधातून सुरू होऊन पाषाणातील विघ्नहर्त्याच्या अस्तित्वापाशी येऊन स्थिरावणाऱ्या एका अनोख्या अरण्यगाथेची.

जे. डब्ल्यू. बेस्ट यांचे ‘फॉरेस्ट लाइफ’ आणि पातानीलचा गज-इतिहास…

पातानीलच्या गणेशाशी जोडलेली हत्तीची कथा समजून घेण्यासाठी आलापल्लीच्या अरण्यप्रशासनाचा धांडोळा घ्यावा लागतो. १९०४ च्या सुमारास या भागात कार्यरत असलेले तत्कालीन ब्रिटिश वनाधिकारी जे. डब्ल्यू. बेस्ट (J.W. Best) यांनी आपल्या ‘Forest Life in India’ या ग्रंथात आलापल्लीतील वनव्यवस्थापनाचे अत्यंत सविस्तर आणि रोमहर्षक रेखाटन केले आहे. त्यांच्या नोंदींनुसार, दलदलीचा, खडकाळ आणि मानवी कल्पनेपलीकडचा दुर्गम भूभाग असलेल्या या जंगलातून महाकाय ओंडके(लाकूड) बाहेर काढण्याचे एकमेव आणि अफाट शक्तिशाली साधन म्हणजे प्रशिक्षित हत्ती होते. लाकडांचे अथांग आगार, मजुरांच्या तात्पुरत्या वसाहती आणि हत्तींचे तळ या घटकांशिवाय त्याकाळी आलापल्लीचे अस्तित्वच कल्पिता येत नव्हते.

अधिकृत वनदप्तरांचा मागोवा घेतल्यास, १९५६ च्या सुमारास ‘पातानील कॅम्प’मध्ये वनविभागाच्या लाकूडतोड हत्तींची नोंद स्पष्ट आढळते. पुढे १९६० च्या दशकानंतर यांत्रिकीकरणामुळे हत्तींची गरज ओसरू लागली आणि या ताफ्यातील उर्वरित हत्तींना सिरोंचा वन विभागाच्या प्रसिद्ध कमलापूर हत्ती कॅम्पकडे स्थलांतरित करण्यात आले. आलापल्लीच्या जुन्या वनविश्रामगृहात आजही त्या काळातील अजस्र हत्तींच्या गळ्यातील पितळी घंटा ऐतिहासिक ठेवा म्हणून जतन करून ठेवलेल्या दिसतात. त्यामुळे पातानीलच्या अरण्यात हत्तीच्या अस्तित्वावरून रचली गेलेली कथा ही निव्वळ भाकडकथा नसून, त्याला शतकाहून अधिक जुन्या वनइतिहासाचा भक्कम आधार आहे.

१९८१ ची ती काळरात्र: हरवलेला गजराज आणि पाषाणातील साक्षात्कार…

स्थानिक वनमजूर आणि पिढ्यानपिढ्या जंगलाशी नाळ जोडलेल्या ज्येष्ठ ग्रामस्थांच्या स्मृतीनुसार, ही घटना सुमारे १९८१ च्या सुमारास घडली. जंगलातील कामादरम्यान वनविभागाचा एक प्रशिक्षित हत्ती अचानक किर्र झाडीत बेपत्ता झाला. महाकाय प्राणी असूनही घनदाट सागवान आणि बांबूच्या अथांग पसाऱ्यात त्याचा शोध घेणे वाळवंटात सुई शोधण्यासारखे कठीण ठरले. हिंस्र श्वापदांचा वाढता वावर, काळोखाचे सावट आणि दोन दिवस उलटूनही हत्तीचा पत्ता न लागल्याने वनकर्मचारी प्रचंड धास्तावले. हताश मजुरांनी अखेर अरण्याच्या साक्षीने विघ्नहर्त्याला हात जोडले— ‘गजराज सुखरूप गवसू दे, तुझ्या चरणी नवस फेडू!’

आश्चर्य म्हणजे, हे साकडे संपताच काही क्षणांत अरण्याची गूढ शांतता भेदणारी हत्तीची तीव्र किंकाळी आसमंतात घुमली. मजुरांनी आवाजाच्या रोखाने धाव घेतली असता, हत्तीचा साखळदंड एका अजस्र नैसर्गिक शिळेच्या कपारीत घट्ट अडकल्याचे दिसून आले. त्या अडथळ्यातून हत्तीची सुखरूप सुटका करण्यात आली. त्यानंतर उत्सुकतेपोटी मजुरांनी ज्या खडकावर हात फिरवून शेवाळ व माती स्वच्छ केली, तिथे उपस्थित सर्वांचेच डोळे विस्फारले. त्या नैसर्गिक पाषाणावर साक्षात श्री गणेशाचे तेजस्वी रूप कोरलेले आढळले. संकटात सापडलेल्या गजमुखाला स्वतः गजमुखानेच सोडवले, या नितांत भावनेने मजुरांचे हात जोडले गेले आणि त्या दिवसापासून हा निसर्गदत्त पाषाण ‘पातानील गणेश’ म्हणून पूजला जाऊ लागला.

‘ग्लोरी ऑफ आलापल्ली’: जागतिक वारसा आणि सागवानाचे हिरवे सोने..

पातानील ज्या वनवलयाचा भाग आहे, ते जंगल महाराष्ट्राच्या जैववैविध्याचा अनमोल मुकुटमणी मानले जाते. आलापल्लीपासून सुमारे १६ किलोमीटरवर पसरलेला ‘ग्लोरी ऑफ आलापल्ली’ (Glory of Allapalli) हा सहा हेक्टरचा नैसर्गिक वनपट्टा १९५३ पासून मानवी हस्तक्षेपाशिवाय अतिसंरक्षित ठेवण्यात आला आहे. २०१४ मध्ये या वनक्षेत्राला महाराष्ट्रातील ‘पहिले जैवविविधता वारसास्थळ’ (First Biodiversity Heritage Site) म्हणून घोषित करण्यात आले. सागवानासह तेंदू, धावडा, कुसुम, ऐन यांसारख्या शतकानुशतके जुन्या महाकाय वृक्षांनी ही भूमी समृद्ध आहे.

आलापल्लीच्या सागवानाची घनता, तैलद्रव्याचे विपुल प्रमाण आणि वाळवीला न जुमानणारा टिकाऊपणा यामुळे या लाकडाला स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून ब्रिटिशांच्या रॉयल नेव्हीच्या जहाजांपासून ते आधुनिक काळातील संसदेच्या वास्तूपर्यंत सर्वोच्च पसंती मिळाली. याच अलौकिक दर्जासाठी केंद्र सरकारच्या बौद्धिक संपदा विभागाकडे ‘Allapalli Sagwan (Teak) Wood’ या नावाने भौगोलिक मानांकनासाठी (GI Tag) नोंदणी झाली आहे. पातानील गणेश याच ऐतिहासिक आणि जागतिक दर्जाच्या ‘हिरव्या सोन्या’च्या पहारामध्ये शांतपणे विराजमान आहे.

आरक्षित वनाचे कायदेशीर कुंपण आणि विकासाचा तिढा…

आज पातानील गणेश मंदिर हे केवळ आलापल्ली किंवा अहेरीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. गडचिरोली जिल्ह्यासह लगतच्या तेलंगणा आणि छत्तीसगडच्या सीमावर्ती भागातील हजारो भाविक, लाकूडतोडे आणि वनमजूर अरण्यात पाऊल ठेवण्यापूर्वी या विघ्नहर्त्यापुढे नतमस्तक होतात. अंगारकी संकष्टी असो वा गणेशोत्सवाचे दिवस, येथे भाविकांचा ओघ उसळतो. मात्र, या श्रद्धेच्या मार्गावर आज एका वेगळ्याच प्रशासकीय समस्येचे सावट उभे ठाकले आहे.

• वनकायद्यांची तांत्रिक चौकट: हे मंदिर वनविभागाच्या ‘राखीव वनक्षेत्र’ (Reserved Forest) आणि ‘संरक्षित वनक्षेत्र’ (Protected Forest) अशा अतिसंवेदनशील परिघात येते. केंद्रीय वनसंरक्षण कायद्यांच्या कठोर तरतुदींमुळे येथे इतर शासकीय विभागांना डांबरी रस्ता, कॉंक्रीटचे सभागृह अथवा कायमस्वरूपी बांधकामे करणे कायदेशीररीत्या अत्यंत गुंतागुंतीचे ठरते.
• पावसाळ्यातील अरण्यबंदी: आलापल्ली शहरापासून अवघ्या चार-पाच किलोमीटरवर असूनही पावसाळ्यात चिखल, नैसर्गिक नाले आणि जंगली श्वापदांच्या मुक्त संचाराने मंदिराचा संपर्क तुटतो. त्यामुळे वर्षातील चार महिने भाविकांना या देवस्थानापासून दूरच राहावे लागते; केवळ हिवाळा आणि उन्हाळ्यातच पायी अथवा कच्च्या वाटेने येथे पोहोचता येते.

अरण्य संस्कृतीचा समतोल: काळाची खरी गरज…

पातानीलच्या घनदाट अरण्यात आज सागवानाचे ओंडके ओढणारे ते महाकाय गजराज नाहीत, ना जुन्या लाकूडतोड कॅम्पचा तो धावपळीचा गलबला उरला आहे. ते सर्व वैभव आता इतिहासाच्या स्मृतीसंग्रहात विसावले आहे. मात्र, लोकस्मृतीची ताकद अशी अथांग असते, जी शतके उलटली तरी अरण्यातील पाषाणाला देवत्वाचा साज चढवून पिढ्यान्‌पिढ्यांची श्रद्धा अबाधित ठेवते.

आज गरज आहे ती या पवित्र परिसराचा विकास करताना जंगलाचे मूळ नैसर्गिक रूप, वन्यजीवांचे अधिवास आणि वनकायद्यांचा आदर राखण्याची. सिमेंट-काँक्रीटचे अवाजवी जंगल न उभारता, निसर्गाला जराही इजा न पोहोचवता भाविकांसाठी सुरक्षित, पर्यावरणपूरक (Eco-friendly) पाऊलवाटा आणि प्राथमिक सुविधांची आखणी व्हायला हवी. ब्रिटिश सत्तेला अफाट लाकूडसंपत्ती देणाऱ्या या भूमीला पातानीलच्या पाषाणाने श्रद्धेचे एक अलौकिक अधिष्ठान दिले आहे. त्यामुळे पातानील गणेश हा केवळ धार्मिक नवसाचा विषय नसून, तो आलापल्लीच्या दोनशे वर्षांच्या अरण्यइतिहासाचा, लोकसंस्कृतीचा आणि निसर्गाशी माणसाने जपलेल्या अतुट नात्याचा मूक साक्षीदार आहे.