जिथे रस्ते थांबतात, तिथे आरोग्यसेवेची वाट सुरू होते! चिंतलपेठच्या मातीतून डॉक्टर घडले; पेरमिलीच्या दुर्गम भागात दोन वर्षांपासून जनसेवेचा वसा…

लोकस्पर्श न्यूज नेटवर्क

ओमप्रकाश चुनारकर,  

गडचिरोलीचा भूगोल हा जितका निसर्गसमृद्ध, तितकाच विकासाच्या दृष्टीने आव्हानात्मक राहिला आहे. दाट जंगलांचे हिरवे आच्छादन, डोंगरदऱ्या, खडकाळ वाटा, विखुरलेल्या वस्त्या आणि निसर्गाशी नाते जोडून जगणारा आदिवासी समाज हे या जिल्ह्याचे वैशिष्ट्य. मात्र, याच भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे अनेक गावांपर्यंत रस्ते, शिक्षण, आरोग्य आणि अन्य मूलभूत सुविधा पोहोचविण्याचे आव्हानही कायम राहिले. त्यातच नक्षलवादी हिंसाचाराच्या दीर्घ सावटाने नागरिकांच्या सुरक्षिततेवर, सामाजिक जीवनावर आणि विकासाच्या संधींवर परिणाम केला. आज परिस्थिती बदलण्याच्या प्रक्रियेतून जात असताना रस्ते, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि औद्योगिक विकासाच्या माध्यमातून या भागाला नवी दिशा देण्याचे प्रयत्न महत्त्वाचे ठरत आहेत. या व्यापक परिवर्तनाकडे पाहताना अहेरी तालुक्यातील चिंतलपेठ या गावातून वैद्यकीय शिक्षण घेऊन पुढे आलेले आणि पेरमिलीच्या दुर्गम भागात शासकीय आरोग्यसेवेची जबाबदारी सांभाळणारे डॉ. अमोल रविदास कुकूडकर यांचा प्रवास विशेष लक्षवेधी ठरतो. ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यांच्या शासकीय सेवेची दोन वर्षे पूर्ण झाली. हा टप्पा केवळ एका वैद्यकीय अधिकाऱ्याच्या सेवाकालाची नोंद नाही; तर ग्रामीण भागातील शिक्षण, सामाजिक परिवर्तन आणि दुर्गम जनतेपर्यंत आरोग्यसेवा पोहोचविण्याच्या जबाबदारीचा परस्परसंबंध अधोरेखित करणारा आहे.

चिंतलपेठ : दहशतीच्या आठवणी, संघर्षाचे वास्तव आणि बदलाची चाहूल…

अहेरी तालुक्यातील चिंतलपेठ हे गाव गडचिरोलीच्या बदलत्या सामाजिक वास्तवाचे एक उदाहरण आहे. चंद्रपूर–आलापल्ली मार्गावरील राष्ट्रीय महामार्ग ३५३-सी पासून सुमारे तीन किलोमीटर आत वसलेल्या या गावाच्या परिसरात एकेकाळी घनदाट जंगल, मर्यादित दळणवळण आणि अपुऱ्या पायाभूत सुविधांचे वास्तव होते. गावापर्यंत पोहोचण्याचा प्रवास, शिक्षणासाठी करावी लागणारी धडपड आणि मूलभूत सुविधांपर्यंत पोहोचताना येणाऱ्या अडचणी या स्थानिक जीवनाचा भाग होत्या. निसर्गाच्या सान्निध्यात वसलेले गाव असले, तरी विकासाच्या संधी आणि सुरक्षिततेची हमी या बाबींचा प्रश्न तेथील नागरिकांसमोर कायम होता.

१९८४ या परिसरात नक्षलवादी पाय रोवले आणि त्यानंतर चळवळीचा प्रभाव वाढू लागला. पुढील काळात, विशेषतः १९९०च्या दशकात, या भागातील नागरिकांना हिंसाचार आणि असुरक्षिततेच्या वातावरणाचा सामना करावा लागला आहे. १९९१ मध्ये गावातील सामाजिक कार्यात सक्रिय असलेल्या तिरुपती कान्हु दुर्गे(आज त्यांची दोन मुले पोलिस आहेत) या एका तरुणाची सामाजिक कार्यात अग्रेसर असल्याने नक्षलवाद्यांनी हत्या केली. त्यामुळे या घटनेने गावातील भीतीचे वातावरण अधिक गडद झाले. नक्षलवाद्यांच्या धमक्या मारझोड आणि असुरक्षिततेमुळे काही कुटुंबांना गाव सोडून अन्यत्र स्थलांतर करावे लागले. पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली घरे, शेती, नाती आणि गावाशी जोडलेले भावविश्व मागे सोडून जाण्याची वेळ येणे, हा कोणत्याही समाजासाठी वेदनादायी अनुभव असतो.

नक्षलवादी हिंसाचाराचा परिणाम केवळ एखाद्या घटनेतील जीवितहानीपुरता मर्यादित राहत नाही. भीतीचे वातावरण निर्माण झाले की नागरिकांच्या दैनंदिन व्यवहारांपासून शिक्षण, रोजगार, आरोग्य आणि सामाजिक संबंधांपर्यंत अनेक क्षेत्रे प्रभावित होतात. विकासाची प्रक्रिया मंदावते, बाहेरील जगाशी संपर्क मर्यादित होतो आणि पुढील पिढीसमोर उपलब्ध असलेल्या संधींची क्षितिजेही आकुंचन पावतात. त्यामुळे चिंतलपेठसारख्या गावांचा इतिहास मांडताना हिंसाचाराच्या घटनांची नोंद घेण्याबरोबरच त्या घटनांनी सामान्य माणसाच्या आयुष्यावर केलेल्या परिणामांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

मात्र, एखाद्या गावाची ओळख त्याच्या भूतकाळातील वेदनांपुरती मर्यादित असू शकत नाही. काळानुसार बदलणारी परिस्थिती, शिक्षणासाठी धडपडणारी नवी पिढी आणि विविध क्षेत्रांत स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याची आकांक्षा यांतून गावाच्या भविष्याची नवी दिशा आकार घेत असते. आज सुमारे सव्वाशे घरांची वस्ती असलेल्या चिंतलपेठमध्ये शिक्षणाच्या माध्यमातून पुढे जाण्याची उमेद दिसून येते. गावाने अनुभवलेल्या संघर्षाची स्मृती महत्त्वाची असली, तरी त्या स्मृतींच्या पलीकडे जाऊन नव्या पिढीच्या संधी, आकांक्षा आणि कर्तृत्वाची दखल घेणे तितकेच गरजेचे आहे.

गावातील जिल्हा परिषद शाळेपासून वैद्यकीय शिक्षणापर्यंत..

चिंतलपेठच्या याच मातीतून पुढे आलेले डॉ. अमोल रविदास कुकूडकर यांचे शैक्षणिक आयुष्य ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या जिद्दीची आणि शिक्षणातून निर्माण होणाऱ्या संधींची आठवण करून देते. सर्वसामान्य शेतकरी कुटुंबातून पुढे येत त्यांनी चिंतलपेठ येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेतून शिक्षणाचा पाया घातला. त्यानंतर आलापल्ली येथील राणी दुर्गावती विद्यालयात माध्यमिक शिक्षण घेतले. पुढील शिक्षणासाठी राजुरा येथील श्री शिवाजी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि त्यानंतर नागपूर येथील शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालय व रुग्णालयातून बी.ए.एम.एस. ही वैद्यकीय पदवी संपादन केली. सध्या याच महाविद्यालयात त्यांचे एम.डी.चे पदव्युत्तर शिक्षण झाले आहे.

गावातील प्राथमिक शाळेपासून सुरू झालेला प्रवास उच्च वैद्यकीय शिक्षणापर्यंत पोहोचणे, ही केवळ शैक्षणिक पात्रता मिळविण्याची बाब नाही. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी घरापासून दूर राहून शिक्षण घेणे, आर्थिक आणि सामाजिक मर्यादांचा सामना करणे, स्पर्धात्मक शैक्षणिक वातावरणाशी जुळवून घेणे आणि व्यावसायिक शिक्षणातील आव्हाने पेलणे, या सगळ्यांचा प्रवासात समावेश असतो. ध्येय निश्चित ठेवून सातत्याने प्रयत्न करण्याची तयारी या वाटचालीत निर्णायक ठरते. डॉ. कुकूडकर यांच्या शैक्षणिक प्रवासातूनही ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी प्राथमिक शिक्षण ही प्रगतीची मर्यादा नसून, मोठ्या संधींकडे जाण्याची पहिली पायरी ठरू शकते, हा विचार अधोरेखित होतो.

त्यांच्या कुटुंबातील अन्य सदस्यांनीही आरोग्यसेवेच्या क्षेत्रात वाटचाल केली आहे. त्यांच्या एका भावाने एमबीबीएसचे वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण केले असून, त्यांची बहीण शासकीय सेवेत परिचारिका म्हणून कार्यरत आहे. एका कुटुंबातील सदस्यांनी वैद्यकीय आणि परिचर्या क्षेत्रात केलेली ही वाटचाल शिक्षणातून निर्माण होणाऱ्या संधींचे महत्त्व स्पष्ट करते. कुटुंबाचा पाठिंबा, शिक्षणाविषयीची जाणीव आणि स्वतःच्या प्रयत्नांवर असलेला विश्वास या गोष्टी अशा प्रवासाला बळ देतात. त्याच वेळी, अशा उदाहरणांचा व्यापक अर्थ एका कुटुंबाच्या यशापुरता मर्यादित राहत नाही. दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांनाही योग्य मार्गदर्शन, शैक्षणिक सुविधा आणि संधी उपलब्ध झाल्या, तर ते विविध व्यावसायिक क्षेत्रांत पुढे जाऊ शकतात, हा विश्वास त्यातून दृढ होतो.

वैद्यकीय शिक्षणातून शासकीय सेवेकडे; पेरमिलीशी जोडलेली जबाबदारी…

वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करणे हे महत्त्वाचे यश असले, तरी त्या ज्ञानाचा उपयोग समाजातील गरजू नागरिकांच्या आरोग्यसेवेसाठी करणे ही त्यापुढील मोठी जबाबदारी आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागात वैद्यकीय अधिकारी, गट-अ या पदावर नियुक्ती झाल्यानंतर डॉ. अमोल कुकूडकर यांनी ११ ऑक्टोबर २०२४ रोजी गडचिरोली जिल्ह्यातील अहेरी तालुक्यातील पेरमिली येथील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात सेवा स्वीकारली. ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यांच्या शासकीय सेवेची दोन वर्षे पूर्ण झाली.

पेरमिलीसारख्या दुर्गम आदिवासी भागात वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम करताना आरोग्यसेवेचे वास्तव केवळ रुग्णालयाच्या चार भिंतींमध्ये दिसत नाही. भौगोलिक परिस्थिती, दूरवर पसरलेल्या वस्त्या, प्रवासातील अडचणी आणि आरोग्य केंद्रापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारा वेळ या बाबींचा विचार करावा लागतो. रुग्णालयात येणाऱ्या रुग्णांची तपासणी व उपचार यांबरोबरच आरोग्यसेवेपर्यंत पोहोचण्यात अडचणी असलेल्या नागरिकांच्या गरजांकडेही लक्ष देणे आवश्यक असते. अशा परिस्थितीत वैद्यकीय ज्ञानाइतकीच संवेदनशीलता, संयम, संवादकौशल्य आणि कर्तव्यनिष्ठा महत्त्वाची ठरते.

प्राथमिक आरोग्य केंद्र हे ग्रामीण आरोग्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. अनेक नागरिकांसाठी ते आजाराची प्राथमिक तपासणी, उपचार, औषधोपचार आणि पुढील वैद्यकीय मदतीसाठी मार्गदर्शन मिळविण्याचे प्रमुख ठिकाण असते. विशेषतः दुर्गम भागातील महिला, बालके, ज्येष्ठ नागरिक, शेतात काम करणारे नागरिक आणि दूरवरच्या वस्त्यांमध्ये राहणाऱ्या कुटुंबांसाठी आरोग्यसेवेची उपलब्धता जीवनमानाशी थेट जोडलेली असते. आजाराची लक्षणे वेळेत ओळखणे, योग्य उपचार मिळवून देणे आणि आवश्यकतेनुसार पुढील उपचारांसाठी मार्गदर्शन करणे या बाबींमुळे आरोग्यव्यवस्थेची परिणामकारकता वाढू शकते.

मात्र, आरोग्यसेवा उपलब्ध असणे आणि ती गरजू व्यक्तीपर्यंत वेळेवर पोहोचणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखाद्या रुग्णाला आरोग्य केंद्रापर्यंत पोहोचता येत नसेल किंवा गंभीर परिस्थितीत वाहतुकीची सुविधा उपलब्ध नसेल, तर उपचारांची वेळ आणि परिणाम यांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच दुर्गम भागातील आरोग्यसेवेचे मूल्यमापन करताना डॉक्टरांची उपलब्धता, रुग्णालयातील सुविधा आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रात सेवा किती प्रभावीपणे पोहोचते, या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

जिथे रस्ते थांबतात, तिथे आरोग्यसेवेची खरी कसोटी…

गडचिरोलीच्या डोंगरदऱ्या आणि जंगल परिसरातील भौगोलिक परिस्थिती ही या जिल्ह्याची नैसर्गिक ओळख आहे. मात्र, याच भौगोलिक वास्तवामुळे काही भागांत दळणवळण आणि आरोग्यसेवेपर्यंत पोहोचण्याची समस्या अधिक गंभीर बनते. पावसाळ्यात रस्त्यांची स्थिती, दूरवरच्या वस्त्यांमधील अंतर आणि वाहतुकीच्या मर्यादा यांमुळे रुग्णांना उपचार मिळविण्यासाठी अतिरिक्त प्रयत्न करावे लागू शकतात. अशा वेळी डॉक्टर उपलब्ध असणे महत्त्वाचे असतेच; परंतु रुग्णवाहिका, संपर्कव्यवस्था, औषधे आणि आवश्यक वैद्यकीय साधनसामग्री यांची उपलब्धताही तितकीच निर्णायक ठरते.

यामुळेच दुर्गम भागातील आरोग्यसेवेचा प्रश्न एखाद्या डॉक्टरच्या वैयक्तिक कार्यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वैद्यकीय अधिकारी, परिचारिका, आरोग्यसेवक-सेविका, आशा स्वयंसेविका आणि अन्य क्षेत्रीय कर्मचारी हे आरोग्यव्यवस्थेचे परस्परपूरक घटक आहेत. स्थानिक नागरिकांशी संवाद साधणे, आरोग्यविषयक माहिती पोहोचविणे, प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेबाबत जनजागृती करणे, गरजू रुग्णांना उपचारांशी जोडणे आणि आरोग्य कार्यक्रमांची अंमलबजावणी करणे या सामूहिक प्रयत्नांतूनच आरोग्यसेवेचा पाया मजबूत होतो.

डॉ. कुकूडकर यांच्या पेरमिलीतील सेवेकडे पाहताना या संपूर्ण व्यवस्थेचे महत्त्व लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दुर्गम भागात काम करणाऱ्या वैद्यकीय अधिकाऱ्याच्या प्रयत्नांना आरोग्य पथकाचे सहकार्य आणि प्रशासनाचे आवश्यक पाठबळ मिळाले, तर नागरिकांपर्यंत सेवा अधिक प्रभावीपणे पोहोचू शकते. औषधांचा नियमित पुरवठा, आवश्यक उपकरणे, पुरेसे मनुष्यबळ, रुग्णवाहिका सेवा आणि रस्त्यांची सुधारणा या बाबींची जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. कारण रुग्णाला वेळेवर उपचार मिळणे हा केवळ वैद्यकीय प्रश्न नसून, सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्थेच्या कार्यक्षमतेचा आणि प्रशासनाच्या उत्तरदायित्वाचाही प्रश्न आहे.

नक्षलवादी सावटातून विकासाच्या वाटेवर; रस्ते आणि उद्योगांच्या नव्या अपेक्षा…

गडचिरोलीच्या विकासाची चर्चा करताना नक्षलवादी हिंसाचाराचा इतिहास, दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती आणि विकासाच्या संधी यांची सांगड घालणे आवश्यक ठरते. दीर्घकाळ असुरक्षिततेच्या वातावरणाचा सामना केलेल्या भागात रस्ते, दळणवळण, शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगाराच्या संधी विस्तारण्याचे महत्त्व अधिक असते. रस्ते म्हणजे केवळ दोन ठिकाणांना जोडणारा मार्ग नव्हे; ते विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाची, रुग्णांसाठी उपचारांची, शेतकऱ्यांसाठी बाजारपेठेची आणि तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधींची दारे खुली करू शकतात. दुर्गम भागातील पायाभूत सुविधांचा विकास म्हणूनच सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी जोडलेला आहे.

जिल्ह्यातील रस्ते आणि संपर्कव्यवस्थेत सुधारणा होण्याच्या अपेक्षा असताना औद्योगिक विकासालाही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. चिंतलपेठ – वडलापेठ परिसरातील सूरजागड इस्पात प्रकल्पासारख्या उपक्रमांमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळण्याची आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जाते. मात्र, औद्योगिक प्रकल्प उभे राहणे आणि त्याचा लाभ स्थानिक नागरिकांपर्यंत प्रत्यक्ष पोहोचणे या दोन बाबींमध्ये महत्त्वाचा फरक आहे. स्थानिक तरुणांना त्यांच्या शैक्षणिक पात्रतेनुसार रोजगार मिळणे, आवश्यक कौशल्य प्रशिक्षण उपलब्ध होणे, स्थानिक उद्योगांना संधी मिळणे आणि विकासाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समाजाचा सहभाग वाढणे या गोष्टींवर अशा प्रकल्पांच्या सामाजिक परिणामांचे मूल्यमापन अवलंबून असते.

औद्योगिक विकासाचा विचार केवळ उत्पादन, गुंतवणूक किंवा रोजगाराच्या आकडेवारीतून करता येत नाही. त्यासोबत आरोग्यसेवा, शिक्षण, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, पर्यावरण आणि नागरिकांच्या जीवनमानात होणारा बदल यांचाही विचार करावा लागतो. विकासाची प्रक्रिया सर्वसमावेशक असेल, तर तिचे लाभ समाजातील विविध घटकांपर्यंत पोहोचू शकतात. अन्यथा, मोठे प्रकल्प उभे राहूनही स्थानिक नागरिकांच्या मूलभूत गरजा अपुऱ्या राहण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे गडचिरोलीच्या औद्योगिक वाटचालीसोबत मानवी विकासाच्या निकषांनाही तितकेच महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

चिंतलपेठसारख्या गावांसाठी शिक्षण आणि रोजगार हे एकमेकांशी जोडलेले घटक आहेत. शिक्षण विद्यार्थ्यांना पात्रता आणि कौशल्ये देते; रोजगार त्या पात्रतेचा उपयोग करण्याची संधी उपलब्ध करून देतो. गावातील तरुण वैद्यकीय आणि परिचर्या क्षेत्रांत पुढे जात असतील, तर तो शिक्षणाच्या क्षमतेचा प्रत्यय आहे. परंतु अशा संधी अधिकाधिक विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी दर्जेदार शाळा, पुढील शिक्षणासाठी मार्गदर्शन, आर्थिक मदत आणि रोजगाराभिमुख प्रशिक्षण यांची उपलब्धता वाढविणेही आवश्यक आहे.

एका डॉक्टरचा प्रवास आणि गावाच्या परिवर्तनाचा व्यापक अर्थ…

डॉ. अमोल कुकूडकर यांच्या प्रवासातील महत्त्वाचा दुवा म्हणजे त्यांच्या शिक्षणाची सुरुवात ज्या ग्रामीण वातावरणात झाली, त्याच व्यापक ग्रामीण आणि आदिवासी वास्तवाशी संबंधित परिसरात ते आज शासकीय आरोग्यसेवा बजावत आहेत. चिंतलपेठ येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेपासून सुरू झालेला प्रवास आलापल्ली, राजुरा आणि नागपूरमार्गे वैद्यकीय शिक्षणापर्यंत पोहोचला. त्यानंतर सार्वजनिक आरोग्य विभागातील नियुक्तीमुळे त्यांच्या शिक्षणाचा उपयोग पेरमिलीच्या दुर्गम भागातील नागरिकांच्या आरोग्यसेवेसाठी करण्याची संधी मिळाली.

या प्रवासाकडे केवळ वैयक्तिक यश म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीचा परिणाम त्यांच्या कुटुंबापुरता मर्यादित राहत नाही. अशा विद्यार्थ्यांच्या वाटचालीमुळे गावातील इतर मुलांच्या आकांक्षा वाढू शकतात, पालकांचा शिक्षणावरील विश्वास दृढ होऊ शकतो आणि पुढील पिढीसमोर नव्या संधींची दारे उघडू शकतात. एखाद्या गावातून डॉक्टर, परिचारिका किंवा अन्य व्यावसायिक घडणे ही त्या गावाच्या सामाजिक क्षमतेचीही खूण असते.

तथापि, काही व्यक्तींच्या यशावरून संपूर्ण गावातील समस्या सुटल्या आहेत, असा निष्कर्ष काढता येणार नाही. शिक्षणातील गुणवत्ता, शाळांमधील सुविधा, उच्च शिक्षणापर्यंत पोहोचण्याची क्षमता, रोजगाराच्या संधी आणि आरोग्यसेवेची उपलब्धता या प्रश्नांवर सातत्याने काम करावे लागते. वैयक्तिक कर्तृत्वाला संस्थात्मक पाठबळ मिळाले, तरच अशा यशस्वी प्रवासांचे व्यापक सामाजिक परिवर्तनात रूपांतर होऊ शकते. चिंतलपेठच्या बदलत्या वास्तवाकडे पाहताना या दोन्ही बाजू लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

सार्वजनिक आरोग्यसेवा सक्षम होणे हीच खरी कसोटी…

डॉ. कुकूडकर यांच्या शासकीय सेवेची दोन वर्षे पूर्ण होत असताना त्यांच्या शैक्षणिक वाटचालीची आणि दुर्गम भागातील नियुक्तीची नोंद घेणे महत्त्वाचे आहे. त्याच वेळी, पेरमिलीसारख्या भागात आरोग्यसेवा अधिक सक्षम करण्यासाठी कोणत्या सुविधा आवश्यक आहेत, याचाही विचार व्हायला हवा. वैद्यकीय अधिकाऱ्यांची उपलब्धता, आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे पुरेसे मनुष्यबळ, औषधांचा नियमित पुरवठा, आवश्यक वैद्यकीय उपकरणे, रुग्णवाहिका, रस्ते आणि संपर्कव्यवस्था या बाबी आरोग्यसेवेच्या गुणवत्तेशी थेट संबंधित आहेत.

दुर्गम भागात कार्यरत असलेल्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांना आवश्यक सुविधा आणि प्रशासकीय सहकार्य मिळणे ही यंत्रणेची जबाबदारी आहे. त्याचबरोबर नागरिकांना उपलब्ध सेवांची माहिती मिळणे, आरोग्यविषयक जनजागृती वाढणे आणि गरज पडल्यास वेळेवर उपचार मिळणे या बाबींवरही भर देणे आवश्यक आहे. आरोग्यसेवेचे यश केवळ रुग्णालयात किती सुविधा आहेत यावर ठरत नाही; त्या सुविधांचा लाभ प्रत्यक्ष गरजू रुग्णाला किती सहज आणि वेळेत मिळतो, यावर ते अधिक अवलंबून असते.

म्हणूनच एखाद्या वैद्यकीय अधिकाऱ्याच्या सेवाप्रवासाचा आढावा घेताना व्यक्तीच्या योगदानाचा गौरव आणि व्यवस्थेच्या उणिवांवर लक्ष वेधणे या दोन्ही गोष्टी एकत्र असल्या पाहिजेत. व्यक्तीची कर्तव्यनिष्ठा महत्त्वाची असते; परंतु सक्षम सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्था उभी करण्यासाठी प्रशासन, आरोग्य विभाग, स्थानिक संस्था आणि क्षेत्रीय कर्मचारी यांच्या समन्वित प्रयत्नांची आवश्यकता असते. अशा प्रयत्नांतूनच दुर्गम भागातील नागरिकांचा आरोग्यव्यवस्थेवरील विश्वास अधिक दृढ होऊ शकतो.

दोन वर्षांचा टप्पा; सेवाभाव आणि परिवर्तनाचा पुढील प्रवास…

११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी डॉ. अमोल रविदास कुकूडकर यांच्या शासकीय सेवेची दोन वर्षे पूर्ण झाली. या निमित्ताने त्यांच्या शिक्षणाचा प्रवास, कुटुंबाचे पाठबळ, वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगती आणि पेरमिलीसारख्या दुर्गम भागात स्वीकारलेली जबाबदारी यांची नोंद घेणे महत्त्वाचे आहे. त्यांचे एम.डी.चे पदव्युत्तर शिक्षण झाले असल्याने उच्च शिक्षण आणि शासकीय सेवा यांची सांगड घालणारा त्यांचा प्रवासही पुढे सुरू आहे. या दोन वर्षांत मिळालेला अनुभव त्यांच्या पुढील व्यावसायिक वाटचालीसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो..

या प्रवासाचे महत्त्व मात्र एका व्यक्तीच्या सेवाकालापुरते मर्यादित नाही. चिंतलपेठने अनुभवलेल्या हिंसाचाराच्या आठवणी, शिक्षणातून पुढे येणारी नवी पिढी, पेरमिलीसारख्या दुर्गम भागातील आरोग्यसेवेची गरज आणि गडचिरोलीच्या विकासाबाबत निर्माण झालेल्या अपेक्षा हे सर्व धागे या कथेशी जोडलेले आहेत. गावाचा इतिहास संघर्षाचा असू शकतो; पण त्याचे भविष्य शिक्षण, रोजगार, आरोग्य आणि सुरक्षिततेच्या संधींनी घडू शकते. यासाठी वैयक्तिक प्रयत्नांबरोबरच सार्वजनिक संस्थांचे सातत्यपूर्ण काम आणि नागरिकांना केंद्रस्थानी ठेवणारी विकासदृष्टी आवश्यक आहे.

गडचिरोलीच्या निसर्गसंपन्न भूमीत रस्ते विस्तारत आहेत, औद्योगिक विकासाच्या शक्यता पुढे येत आहेत आणि शिक्षणातून नवी स्वप्ने आकार घेत आहेत. या बदलांचा खरा अर्थ तेव्हा अधोरेखित होईल, जेव्हा दुर्गम गावातील विद्यार्थ्याला उच्च शिक्षणाची संधी मिळेल, स्थानिक तरुणाला कौशल्यानुसार रोजगार उपलब्ध होईल आणि आजारी नागरिकाला वेळेवर उपचार मिळतील. विकासाचे मोजमाप केवळ नकाशावरील रस्त्यांनी किंवा उभ्या राहिलेल्या प्रकल्पांनी होत नाही; तो सामान्य माणसाच्या आयुष्यात घडलेल्या सकारात्मक बदलांतून ठरतो.

चिंतलपेठच्या मातीतून वैद्यकीय शिक्षण घेऊन पुढे आलेला तरुण आज पेरमिलीच्या दुर्गम भागात आरोग्यसेवेची जबाबदारी सांभाळत आहे. या प्रवासात एका कुटुंबाची मेहनत आहे, शिक्षणातून मिळालेल्या संधी आहेत आणि सार्वजनिक सेवेशी जोडलेली जबाबदारी आहे. त्याचबरोबर या प्रवासातून गडचिरोलीच्या विकासासमोर असलेला मूलभूत प्रश्नही समोर येतो—दुर्गमतेवर मात करून विकासाचा लाभ शेवटच्या नागरिकापर्यंत कसा पोहोचवायचा?

जिथे रस्ते थांबतात, तिथे आरोग्यसेवेची वाट सुरू होते—हे वाक्य केवळ एका डॉक्टरच्या कार्याचे वर्णन नाही; तर दुर्गम भागातील विकासाची दिशा ठरवणारा विचार आहे. रस्ते, शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगार या सुविधा परस्परांपासून वेगळ्या नाहीत. त्या एकमेकांना बळ देतात आणि समाजाला पुढे नेतात. चिंतलपेठचा संघर्षातून शिक्षणाकडे झालेला प्रवास आणि पेरमिलीतील आरोग्यसेवेची जबाबदारी हे याच व्यापक परिवर्तनाचे दोन परस्परसंबंधित पैलू आहेत.

दोन वर्षांची सेवा हा या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. चिंतलपेठच्या शिक्षणप्रेरित परिवर्तनाची वाट आणि पेरमिलीतील जनआरोग्याची गरज मात्र पुढेही कायम राहणार आहे. या वाटचालीत डॉक्टरांचे योगदान महत्त्वाचे असले, तरी त्याला सक्षम आरोग्यव्यवस्था, दर्जेदार शिक्षण, उत्तम पायाभूत सुविधा आणि सर्वसमावेशक विकासाची जोड मिळणे तितकेच आवश्यक आहे. कारण एखाद्या प्रदेशाचे भविष्य त्याच्या भूतकाळातील संघर्षाने नव्हे, तर आज त्यातील माणसांना उपलब्ध होणाऱ्या संधींनी घडते..

ही देखील वाचा,

https://loksparsh.com/ravindra-chunarkar-from-chintalpeth-selected-for-indonesias-climate-equity-lab/