रानफुलांच्या रंगांतून उमलते तेलंगणाचे सांस्कृतिक वैभव; बतकम्माचा सीमाभागात जल्लोष!

 

ओमप्रकाश चुनारकर 

गडचिरोली : रानावनांत बहरलेल्या रंगीबेरंगी फुलांची आकर्षक सजावट, पारंपरिक वेशभूषेतील महिलांचे समूह, तालबद्ध टाळ्यांचा निनाद आणि लोकगीतांतून व्यक्त होणारा निसर्गाप्रती कृतज्ञतेचा भाव… अशा उत्साहपूर्ण वातावरणात तेलंगणाच्या सांस्कृतिक परंपरेचे प्रतीक असलेल्या बतकम्मा उत्सवाचा गडचिरोली जिल्ह्याच्या सीमाभागात जल्लोष सुरू झाला आहे. तेलंगणा आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक अनुबंधाची साक्ष देणारा हा उत्सव सिरोंचा आणि अहेरी तालुक्यांत विशेष उत्साहाने साजरा केला जातो. यंदा १० ऑक्टोबरपासून सुरू झालेला हा नऊ दिवसांचा उत्सव १८ ऑक्टोबरपर्यंत चालणार आहे. उत्सवाच्या निमित्ताने बाजारपेठांमध्ये फुलांची मागणी वाढली असून, महिलांच्या खरेदीसाठी सकाळपासूनच बाजारांत गर्दी दिसून येत आहे.

बतकम्मा हा केवळ फुलांची सजावट करून साजरा केला जाणारा उत्सव नाही, तर निसर्ग, लोकसंस्कृती, स्त्रीशक्ती आणि सामूहिक जीवनमूल्ये यांचा सुरेख संगम आहे. तेलंगणा राज्याच्या सीमेला लागून असलेल्या सिरोंचा आणि अहेरी परिसरात या उत्सवाला पिढ्यान्‌पिढ्यांची परंपरा लाभली आहे. सीमारेषा बदलल्या, राज्यांच्या प्रशासकीय सीमा वेगळ्या झाल्या; मात्र लोकजीवनात रुजलेल्या सांस्कृतिक परंपरांनी दोन्ही भागांतील माणसांना जोडून ठेवले आहे. बतकम्माच्या उत्सवातून याच सांस्कृतिक जवळिकीचे दर्शन घडते. त्यामुळे हा उत्सव स्थानिक महिलांसाठी धार्मिक आणि सांस्कृतिक सोहळा असण्याबरोबरच आपल्या परंपरेचा अभिमान जपण्याची संधीही ठरतो.

रानफुलांच्या थरांतून साकारते निसर्गाची आरास…

बतकम्मा या उत्सवाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे विविध रंगांच्या आणि प्रकारांच्या फुलांपासून तयार केली जाणारी आकर्षक फुलांची रचना. हंगामी रानफुले आणि उपलब्ध नैसर्गिक फुलांचा वापर करून त्यांचे एकावर एक थर रचले जातात. रंगसंगती, फुलांची निवड, त्यांची मांडणी आणि सजावटीतील कल्पकता यांतून महिलांचे कलाकौशल्य खुलून येते. कृत्रिम सजावटीपेक्षा निसर्गाने मुक्तहस्ताने बहाल केलेल्या रंगांनाच या उत्सवात महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे बतकम्माची प्रत्येक आरास ही निसर्गाच्या विविधतेचे आणि महिलांच्या सर्जनशीलतेचे जिवंत प्रतीक ठरते.

या फुलांच्या रचनेमागे केवळ सौंदर्यदृष्टी नसून निसर्गाबद्दलची आत्मीयताही दडलेली आहे. पावसाळ्यानंतर परिसरात फुलणारी रानफुले, हिरवाईने समृद्ध झालेली भूमी आणि नवचैतन्याने बहरलेले पर्यावरण यांच्याशी या उत्सवाचे नाते जोडलेले आहे. निसर्गाकडून मिळणाऱ्या समृद्धीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे, पर्यावरणाशी असलेले नाते अधोरेखित करणे आणि पारंपरिक ज्ञानाचे जतन करणे, अशी या उत्सवाची व्यापक सांस्कृतिक ओळख आहे.

गीतांच्या तालावर एकत्र येते महिलांचे विश्व…

सायंकाळच्या सुमारास पारंपरिक वेशभूषेत नटलेल्या महिला एकत्र येतात. फुलांनी सजविलेली बतकम्मा मध्यभागी ठेवून तिच्याभोवती गोलाकार उभे राहत पारंपरिक लोकगीते गायली जातात. टाळ्यांच्या तालावर होणारे सामूहिक नृत्य, गीतांमधून व्यक्त होणाऱ्या भावना आणि एकमेकींशी संवाद साधत साजरा केला जाणारा उत्सव यांमुळे परिसराला वेगळेच सांस्कृतिक चैतन्य प्राप्त होते. या सोहळ्यात वय, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि सामाजिक स्तर यांपलीकडे जाऊन महिला एकत्र येतात. त्यामुळे बतकम्मा हा केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचा नव्हे, तर सामूहिक सहभागाचा उत्सव म्हणूनही महत्त्वाचा ठरतो.

या उत्सवाच्या माध्यमातून महिलांना आपली कला, परंपरा आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती सादर करण्यासाठी व्यासपीठ मिळते. लोकगीते, पारंपरिक नृत्य, फुलांची कलात्मक मांडणी आणि सामूहिक आयोजन यांतून महिलांच्या अंगभूत कौशल्याला वाव मिळतो. परस्पर सहकार्य, भगिनीभाव आणि सामाजिक सलोखा वृद्धिंगत होण्यास मदत होते. महिला सक्षमीकरणाची व्यापक संकल्पना केवळ आर्थिक स्वावलंबनापुरती मर्यादित नसून सांस्कृतिक नेतृत्व, सार्वजनिक सहभाग आणि स्वतःची ओळख जपण्याच्या अधिकाराशीही जोडलेली आहे. बतकम्मासारखे पारंपरिक उत्सव या पैलूंना बळ देतात.

निसर्गपूजेतून व्यक्त होते समृद्धीबद्दलची कृतज्ञता…

तेलंगणाच्या परंपरेनुसार बतकम्मा उत्सवात देवी गौरीची पूजा केली जाते. पावसाळ्यानंतर निसर्गात निर्माण होणारे चैतन्य, शेतीशी निगडित समृद्धी आणि मानवी जीवनाला आधार देणाऱ्या नैसर्गिक घटकांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे, हा या उत्सवाच्या भावविश्वाचा महत्त्वाचा भाग आहे. पृथ्वी, पाणी, वनस्पती आणि मानवी जीवन यांच्यातील परस्परावलंबी नाते या परंपरेतून अधोरेखित होते. आधुनिक जीवनशैलीत निसर्गाशी असलेले नाते अनेकदा दुर्लक्षित होत असताना, स्थानिक फुलांभोवती आणि सामूहिक पूजेभोवती केंद्रित असलेला हा उत्सव निसर्गाच्या महत्त्वाची जाणीव करून देतो.

बतकम्माच्या नऊ दिवसांत प्रत्येक दिवसाला स्वतंत्र धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असते. फुलांची सजावट, पारंपरिक पूजा, नैवेद्य आणि सामूहिक सहभाग या माध्यमांतून उत्सवाचा आनंद पुढे सरकत राहतो. अंतिम टप्प्यात साजऱ्या होणाऱ्या ‘सद्दुला बतकम्मा’ या प्रमुख सोहळ्याला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी पारंपरिक नैवेद्य अर्पण करून, लोकपरंपरेनुसार फुलांनी सजविलेल्या बतकम्माचे विसर्जन केले जाते. या समारोपातून उत्सवाची धार्मिक सांगता होत असली, तरी त्यातून निर्माण झालेला सामूहिक आनंद आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचा अनुभव दीर्घकाळ स्मरणात राहतो.

सीमाभागाच्या सांस्कृतिक ओळखीला नवी झळाळी…

गडचिरोली जिल्ह्याच्या सिरोंचा आणि अहेरी तालुक्यांत बतकम्मा उत्सवाला मिळणारा प्रतिसाद हा सीमाभागातील सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे महत्त्व अधोरेखित करतो. भाषिक आणि प्रशासकीय सीमा वेगळ्या असल्या, तरी लोकपरंपरा, सण-उत्सव आणि सामाजिक नात्यांच्या माध्यमातून महाराष्ट्र-तेलंगणा सीमाभागातील सांस्कृतिक संबंध आजही टिकून आहेत. बतकम्माच्या निमित्ताने फुलांच्या बाजारपेठांपासून सामूहिक पूजेपर्यंत सर्वत्र उत्सवी वातावरण निर्माण होते. स्थानिक परंपरांचे जतन, महिलांचा सहभाग आणि निसर्गाशी असलेले नाते यांचा एकत्रित आविष्कार या उत्सवातून अनुभवायला मिळतो.

रंगांची उधळण, फुलांचा सुगंध, पारंपरिक गीतांचा निनाद आणि महिलांच्या सामूहिक सहभागातून साकारलेला बतकम्मा हा उत्सव सीमाभागाच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण पर्व ठरतो. निसर्गाचा सन्मान, परंपरेचे संवर्धन आणि स्त्रीशक्तीचा सामूहिक आविष्कार या तीनही मूल्यांना एकाच धाग्यात गुंफणारा हा उत्सव सिरोंचा-अहेरी परिसरात यंदाही सांस्कृतिक चैतन्य फुलवत आहे.