ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन;‘नाना’ नावाचं वादळ कायमचं थांबलं!

लोकस्पर्श न्यूज नेटवर्क

मुंबई/पणजी : मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीवर आपल्या असामान्य अभिनयाची, धारदार संवादफेकीची आणि प्रचंड प्रभावी व्यक्तिमत्त्वाची अमिट छाप उमटविणारे ज्येष्ठ अभिनेते विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी, ८ ऑक्टोबर रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील डोना पाउला येथील निवासस्थानी पहाटे त्यांची प्रकृती अचानक बिघडली. त्यानंतर त्यांना तातडीने मणिपाल रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. मात्र, वैद्यकीय पथकाच्या सुमारे ४५ मिनिटांच्या सततच्या CPR प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचविता आले नाही. पहाटे ५.२० वाजता डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केले.

नाना पाटेकर यांच्या निधनाची माहिती त्यांचे पुत्र मल्हार पाटेकर यांनी दिली. त्यांच्या अचानक जाण्याने मराठी मनोरंजनविश्व, हिंदी चित्रपटसृष्टी आणि देशभरातील त्यांच्या असंख्य चाहत्यांवर शोककळा पसरली आहे. चार दशकांहून अधिक काळ रुपेरी पडद्यावर स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारा हा अभिनेता केवळ एका भूमिकेचा किंवा एका प्रतिमेचा नव्हता; तो अभिनयाची स्वतःची एक शाळा होता.

पहाटे अचानक प्रकृती बिघडली; ४५ मिनिटे मृत्यूशी झुंज…

मणिपाल रुग्णालयातील माहितीनुसार, नाना पाटेकर यांना पहाटे गंभीर स्वरूपाचा हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांची प्रकृती झपाट्याने खालावली. त्यांना रुग्णालयात आणल्यानंतर वैद्यकीय पथकाने तातडीने CPR सुरू केले. जवळपास ४५ मिनिटे त्यांना पुन्हा शुद्धीवर आणण्यासाठी आणि हृदयाचे ठोके पूर्ववत करण्यासाठी डॉक्टरांनी प्रयत्न केले; मात्र उपचारांना प्रतिसाद मिळाला नाही. अखेर पहाटे ५.२० वाजता त्यांच्या निधनाची पुष्टी करण्यात आली.

या घटनेने नाना पाटेकर यांच्या चाहत्यांना मोठा धक्का बसला आहे. काही दिवसांपूर्वीपर्यंत सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये सक्रिय असलेला हा लोकप्रिय अभिनेता अचानक काळाच्या पडद्याआड गेल्याने त्यांच्या चाहत्यांना विश्वास ठेवणेही कठीण झाले आहे.

रंगभूमीने घडवला ‘नाना’; रुपेरी पडद्याने दिली अमर ओळख….

नाना पाटेकर यांचा अभिनयप्रवास थेट मोठ्या पडद्यापासून सुरू झालेला नव्हता. रंगभूमी हा त्यांच्या अभिनयाचा पाया होता. नाटकाच्या प्रत्यक्ष प्रेक्षकांसमोर अभिनय करण्याच्या अनुभवाने त्यांच्या अभिनयाला धार मिळाली. त्यांच्या स्वतःच्या मतेही रंगभूमीच्या थेट अनुभवाला त्यांच्या मनात विशेष स्थान होते.

महाराष्ट्रातील मुरूड-जंजिरा येथे जन्मलेल्या नाना पाटेकर यांनी मुंबईतील सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये शिक्षण घेतले. पुढे रंगभूमीवर काम करताना त्यांच्या अभिनयाची स्वतंत्र शैली आकाराला आली. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ चित्रपटातून त्यांच्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रवासाला सुरुवात झाली. सुरुवातीच्या काळात अनेक चित्रपटांमध्ये छोट्या-मोठ्या भूमिका केल्यानंतर त्यांना आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यासाठी संघर्ष करावा लागला.

‘अंकुश’ने बदलली कारकीर्दीची दिशा…

१९८६ मधील ‘अंकुश’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. त्यानंतर त्यांच्या अभिनयातील तीव्रता आणि वास्तववाद प्रेक्षकांच्या लक्षात येऊ लागला. मात्र, त्यांना देशभरात अभिनेता म्हणून मोठी ओळख मिळवून देणारे टप्पे पुढे आले.

१९८८ मधील ‘सलाम बॉम्बे!’ आणि त्यानंतर १९८९ मधील ‘परिंदा’ यांनी नाना पाटेकर यांचे नाव हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आघाडीच्या अभिनेत्यांमध्ये नेऊन ठेवले.

‘परिंदा’चा अण्णा… आणि अभिनयाचा नवा मापदंड…

‘परिंदा’मधील ‘अण्णा’ ही व्यक्तिरेखा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. चेहऱ्यावरील भाव, आवाजातील चढ-उतार, संवादफेक आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे झोकून देण्याची त्यांची पद्धत प्रेक्षकांच्या मनावर कोरली गेली.

या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. ‘परिंदा’च्या चित्रीकरणादरम्यान त्यांना प्रत्यक्ष आगीत गंभीर दुखापतही झाली होती. त्या अपघातामुळे त्यांना दीर्घकाळ उपचार आणि विश्रांती घ्यावी लागली होती.

‘क्रांतिवीर’ने दिला राष्ट्रीय पुरस्काराचा मान…

१९९४ मध्ये आलेल्या **‘क्रांतिवीर’**ने नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाला आणखी उंचीवर नेले. प्रताप नारायण तिलक या व्यक्तिरेखेतून त्यांनी संताप, सामाजिक अस्वस्थता आणि व्यवस्थेविरोधातील आक्रोश पडद्यावर जिवंत केला.

या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या कारकिर्दीत ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’ आणि ‘अग्निसाक्षी’ या चित्रपटांसाठी त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले.

खलनायक असो वा नायक… ‘नाना’ पडद्यावर आला की नजर हटत नसे…

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची खरी ताकद त्यांच्या व्यक्तिरेखांच्या वैविध्यात होती. गंभीर भूमिका, खलनायकी व्यक्तिरेखा, पोलिस अधिकारी, सामाजिक जाणिवेचा नायक, राजकीय व्यक्तिरेखा किंवा विनोदी भूमिकाही त्यांनी तितक्याच ताकदीने साकारल्या.

‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ अशा अनेक चित्रपटांनी त्यांच्या अभिनयाचा वेगळा आवाका दाखवला. ‘अंगार’ आणि ‘अपहरण’साठी त्यांना फिल्मफेअरचा सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही मिळाला.

‘वेलकम’चा उदय शेट्टी; गंभीर अभिनेत्याने विनोदातही जिंकले मन…

नाना पाटेकर म्हणजे केवळ गंभीर आणि आक्रमक अभिनय, अशी प्रतिमा असताना ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टीने प्रेक्षकांना त्यांचा वेगळाच चेहरा दाखवला.

‘कंट्रोल उदय…’सारख्या संवादांनी उदय शेट्टी हे पात्र घराघरात पोहोचले. गंभीर भूमिकांमधून स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणाऱ्या नानांनी विनोदी भूमिकेतही तितकाच प्रभाव पाडला. त्यांच्या अभिनयातील हे वैविध्यच त्यांना इतर अभिनेत्यांपेक्षा वेगळे ठरवत होते.

‘नटसम्राट’मध्ये पुन्हा रंगभूमीचा आत्मा पडद्यावर

मराठी चित्रपटसृष्टीतील नाना पाटेकर यांचा उल्लेख झाला की **‘नटसम्राट’**चा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. गणपतराव ‘अप्पा’ बेलवलकर या व्यक्तिरेखेतून त्यांनी एका ज्येष्ठ रंगकर्म्याचा संघर्ष, अहंकार, एकटेपणा, कुटुंबापासून दुरावलेपण आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धातील वेदना पडद्यावर जिवंत केल्या. या भूमिकेने त्यांच्या रंगभूमीशी असलेल्या नात्याची पुन्हा एकदा जाणीव करून दिली.

अभिनेत्यापुरते मर्यादित नव्हते ‘नाना’; दिग्दर्शकही होते…

नाना पाटेकर यांनी केवळ अभिनय केला नाही. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाचे लेखन, दिग्दर्शन आणि अभिनय त्यांनी केला. सैनिकांच्या आयुष्यावर आधारित या चित्रपटातून त्यांची संवेदनशील दृष्टीही दिसून आली. त्यांच्या मते ‘प्रहार’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील विशेष आवडता चित्रपट होता. अभिनयाबरोबरच लेखन आणि दिग्दर्शनाची जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी आपली सर्जनशील व्याप्तीही सिद्ध केली होती.

पद्मश्रीपासून तीन राष्ट्रीय पुरस्कारांपर्यंत सन्मानांची मोठी शिदोरी…

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची दखल राष्ट्रीय पातळीवर वारंवार घेतली गेली. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, चार फिल्मफेअर पुरस्कार यांसह अनेक पुरस्कार मिळाले. २०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.

विशेष म्हणजे, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता आणि सर्वोत्कृष्ट खलनायक अशा वेगवेगळ्या फिल्मफेअर श्रेणींमध्ये पुरस्कार मिळविणाऱ्या अभिनेत्यांमध्ये त्यांचे स्थान वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

पडद्याबाहेरही ‘नाना’ तितकेच संवेदनशील…

नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची सामाजिक बांधिलकी. अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी **‘नाम फाउंडेशन’**च्या माध्यमातून दुष्काळग्रस्त आणि संकटात सापडलेल्या शेतकरी कुटुंबांसाठी मदतीचे काम केले. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर त्यांनी अनेकदा स्पष्ट भूमिका घेतली. त्यांच्या सामाजिक कार्यामुळे त्यांची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून न राहता सामाजिक जाणिवेचा कलाकार म्हणूनही झाली.

अलीकडेही त्यांच्या सामाजिक कार्याच्या संदर्भातील अनेक आठवणी समोर आल्या. एका लेखकाच्या मते, शेतकरी कुटुंबांच्या मदतीसाठी त्यांनी स्वतःच्या वैयक्तिक खर्चापेक्षा त्यांना मदत करण्याला प्राधान्य दिले होते.

संवाद फक्त बोलायचा नाही… जगायचा असतो, हे नानांनी दाखवून दिले

नाना पाटेकर यांचा आवाज, त्यांची नजर, चेहऱ्यावरील भाव आणि संवादफेक यांची स्वतंत्रच ओळख होती. त्यांच्या संवादांमध्ये केवळ शब्द नव्हते; त्यामागे व्यक्तिरेखेचा राग, वेदना, उपेक्षा, संघर्ष आणि अस्वस्थता जाणवत असे. म्हणूनच त्यांची अनेक पात्रे चित्रपट संपल्यानंतरही प्रेक्षकांच्या मनातून पुसली गेली नाहीत.

‘अण्णा’ असो, ‘प्रatap तिलक’ असो, ‘उदय शेट्टी’ असो किंवा ‘अप्पा बेलवलकर’—प्रत्येक पात्राला नाना पाटेकर यांनी स्वतःचा श्वास दिला.

एक अभिनेता गेला नाही; अभिनयाचा एक स्वतंत्र अध्याय संपला

नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने केवळ एक ज्येष्ठ अभिनेता गमावलेला नाही. रंगभूमीवरून आलेला, संघर्षातून घडलेला, पुरस्कारांनी गौरवलेला आणि तरीही स्वतःची स्वतंत्र शैली कधीही न सोडणारा एक असामान्य कलाकार हरपला आहे.

त्यांनी पडद्यावर साकारलेल्या व्यक्तिरेखा अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात राहतील. त्यांच्या आवाजातील धार, डोळ्यांतील संताप, संवादातील वजन आणि भूमिकेत शिरण्याची त्यांची विलक्षण क्षमता यांची तुलना करणे कठीण आहे.

आज रुपेरी पडदा आहे, दिवे आहेत, कॅमेरे आहेत, प्रेक्षक आहेत…पण त्या पडद्यावरून ‘नाना’ नावाचा आवाज कायमचा शांत झाला आहे. मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील या असामान्य कलाकाराला भावपूर्ण श्रद्धांजली.